در منابع و كتابهاى روزنامهنگارى در بحث مربوط به تيترنويسى كموبيش از يك مجموعه اصول و قواعد مشترك نام برده مىشود؛ كوتاه بودن، ساده بودن، روشن بودن و نظاير آن از ويژگيهاى تيتر/ Titleمناسب است. با اين حال تيتر وظايف مشخصى دارد كه مهمترين آنها عبارتند از: بيان خبر در فشردهترين شكل، تفكيك مطالب، اولويتگذارى اخبار با توجه به اندازه تيتر پوينت/ Point يعنى واحد اندازهگيرى چاپى، هدايت مخاطب به خواندن خبر، تأثيرگذارى بر افكار عمومى و كاربرد آن در صفحهآرايى و زيبا ساختن آن.
تيتر و نگاه به آينده
تيتر بايد حاوى خبر باشد و در عينحال نگاه به آينده داشته باشد. اين امر سبب مىشود تا كنجكاوى خواننده تيتر، تحريك شود. با چنين ويژگى است كه تيتر به وظيفه خود عمل مىكند و خواننده را به خواندن خبر وامىدارد.
براى آنكه بتوان تيتر را به عامل كنجكاوى خواننده و ترغيب وى به مطالعه خبر تبديل كرد و در واقع براى آنكه تيتر آيندهنگر شود بايد بر مبناى اين اصول تنظيم شود:
1. واژه اوّل تيتر بايد به نحوى انتخاب شود كه بيشترين تأثير را بر خواننده بگذارد. به همين دليل نبايد از كلمات بىروح و سست و همچنين حروف اضافه در ابتداى تيتر استفاده كرد. كلمه اوّل تيتر بايد ضربه اوّل را بر ذهن خواننده وارد كند و با توجه به بار معنايى كه دارد به چشم خواننده بيايد و بر ذهن او نقش ببندد، مثل اين عنوان:
شبيخون دريايى-هوايى امريكا به عراق
2. شناخت بار عاطفى كلمات در تيترنويسى اهميت فوقالعاده دارد. هر واژه مىتواند القاگر معنا و موضوعى خاص باشد. شناخت كلمات و بار و معناى آنها به تيترنويس كمك مىكند تا تيترها را از صفتهاى مختلف برحذر دارد، كاربرد صفت در تيتر همچون در خبر ممنوع است، زيرا كه صفت، تيتر را هم از واقعى و عينى بودن دور مىكند و هم قضاوت بهوجود مىآورد كه داورى و قضاوت وظيفه تيترنويس نيست. بهعنوان مثال به اين تيتر كه در يكى از روزنامهها به چاپ رسيده است توجه كنيد: «پلنگ وحشى پس از مجروح كردن 3 نفر، از پاى درآمد». اين تيتر علاوهبر آنكه طولانى است از صفت بهره گرفته است. طبيعى است كه پلنگ حيوان اهلى نيست، امّا چرا در تيتر كلمه وحشى (صفت) بهكار گرفته شده است؟ بهنظر مىرسد كه تيترنويس قصد داشته است مجروحشدن 3 انسان را توجيه كند و هيجان تيتر را افزايش دهد. در هرحال در اينجا نه كاربرد صفت قابل توجيه است و نه طولانى بودن تيتر و خستگى و ملالى كه بهوجود مىآورد.
3. گزافه نيست اگر گفته شود كه تيتر همچون يك مصراع يا يك بيت شعر بايد وزن و ريتم يا ضرباهنگ/ Rhythm داشته باشد تا دلنشين و آهنگين شود.
حركت يكنواخت. برخى از تيترها روى خط راست حركت مىكنند. اين تيترها آهنگ يكنواخت و معتدلى دارند، مثل:
الف رئيسجمهور به دمشق رفت ب
«حركت يكنواخت»
تيتر از نقطه «الف» تا «ب» يك حركت بىافتوخيز و يكنواخت دارد، بدون آنكه فراز و نشيبى در لحن اثر بگذارد.
حركت موجى. تيتر در اين وضع روى طول موج حركت موزون و آهنگين دارد. آهنگ تيتر دلنشين است و با استفاده از واژههاى آهنگين نوشته شده است، مثل:
الفهفتهاىدرپيشاست:سرد،بارانىوبرفى
ب
«حركت موجى»
حركت ضربهاى. تيتر در اين وضع ريتميك و با ضرباهنگ شكسته يا منقطع بهنظر مىآيد. هر ضربه روى هر واژه مىنشيند و با واژه بعد به حركت درمىآيد، مثل:
الف كودتا در الجزاير شكست خورد
ب
«حركت ضربهاى»
نوع انتخاب واژهها با توجه به ضرباهنگ به نوع رويداد بستگى دارد.
روتيتر: رئيسجمهورى در مصاحبه با مجله تايم:
تيتر: آقاى كلينتون! مزاحم نشويد
الف
ب
«حركت موجى»
1. ضربالاجل تمام شد
الف
ب
«حركت ضربهاى»
2. افزايش قيمت ممنوع- مجلس
الف
ب
«حركت ضربهاى»
مهارت در تيترنويسى با استمرار و حفظ اصول و قواعد اوّليه بهوجود مىآيد. اكنون تيترهاى مختلف درنشريات به چشم مىخورد، امّا روزنامهنگاران جوان بايد به اين نكته توجه كنند كه بدون فراگيرى اصول و قواعد كلاسيك تيترنويسى و تمرين مستمر برروى تيترهاى ساده، امكان بروز خلاقيت در تيترنويسى كمتر پيش مىآيد.
تنوع در تيترنويسى
هر فنى كه در تيترنويسى بهكار مىرود بايد بتواند تيتر را خواندنى، برجسته و در عينحال دلنشين كند. ايجاد هيجان در تيتر بهمنظور جنجالى كردن خبر نيست، بلكه تيتر بايد خواننده را به وجد آورد، چشم را روى تيتر نگهدارد و بر ذهن مخاطب اثر گذارد. انواع تيتر در واقع براى سهولت در تيترنويسى مناسبتر، بهكار مىآيد. شناخت انواع تيتر، تيترنويسى را آسان مىكند.
1. تيتر استنباطى/ Inferential headlineبرداشت صحيح تيترنويس از خبر در قالب يك جمله كوتاه، تيتر استنباطى است. در تيترهاى استنباطى، تيترنويس عصاره خبر را بهصورت يك جمله بازگو مىكند و در واقع مفهوم را بيان مىدارد. اينكار به چند طريق صورت مىگيرد:
تيترنويس ممكن است از خواندن خبر به اين مفهوم دست يابد كه مثلاً اخطار يا هشدار صورت گرفته است، در حالى كه عين كلمات اخطار يا هشدار در خود خبر وجود ندارد. بهعنوان مثال، شهردار در مصاحبهاى سد معبر در پيادهروها را توسط اصناف خلاف اعلام مىكند و مىگويد براى مرتكبين جريمه درنظر گرفته شده است.
از اين قسمت از مصاحبه بوى اخطار به مشام مىرسد و مىتوان چنين چيزى را تيتر استنباط كرد:
اخطار شهردار به اصناف در مورد سد معبر
يا:
اخطار شهردار:
اصناف متخلف جريمه مىشوند!
گاه ممكن است تيترنويس با بهرهگيرى از كلمات مترادف يا حتى متضاد مفهوم را در تيتر انتقال دهد. بهعنوان مثال، مىتوان تيترهاى مختلفى از اين خبر نوشت:
خبر: رئيس جمهورى فرانسه گفت پاريس با بغداد دشمنى ندارد.
فرانسوا ميتران رئيس جمهورى فرانسه در مصاحبهاى با لوموند تصريح كرد كه پاريس آماده است همكاريهاى اقتصادى خود را با عراق از سر گيرد.
تيتر: ميتران: پاريس و بغداد دوست يكديگرند
به تيترهاى ديگرى كه در آنها از روش استنباط بهرهگيرى شده است توجه كنيد:
- شاه و ژنرال، كابُل را به آتش كشيدند
- برق براى عموم گران نشد
قيمتراخودتانحسابكنيد،اينهمجدول
تيتر و ليد
در متون روزنامهنگارى معمولاً توصيه مىشود كه تيتر از ليد/ Lead خبر استخراج شود تا خواننده سريعتر در جريان خبر قرار گيرد، زيرا اگر در پاراگراف اوّل (ليد) تيتر و توضيح بيشترى را نبيند، ممكن است از ادامه مطالعه خبر منصرف شود. اين قاعده درست است و بايد مراعات شود، امّا در برخى از مواقع بهويژه در نگارش دوتيتريها يا رويدادهايى با دو تيتر، ممكن است خواننده با كمى تأخير به توضيح دست يابد.
رويدادهايى كه دو تيتر دارند
براى نخستين بار دوتيترى در جريان جنگ نيروهاى متحدين با عراق، موسوم به جنگ نفت در يكى از روزنامههاى كشور مورد استفاده قرار گرفت. تا قبل از آن تيترهاى دوجملهاى مرسوم بود كه دو جمله از يك سخنرانى را بهصورت تيتر مىنوشتند و طبعاً تيترهايى طولانى و خارج از معيارهاى مرسوم بودند.
دوتيترى چيست؟ دوتيتريها معمولاً در مورد خبرهاى چند موضوعى يا خبرهاى تلفيقى نوشته مىشوند. منظور از دوتيترى، دو تيتر جداگانه هستند كه در عينحال پيوند يا پيوندهايى با يكديگر دارند. اين پيوند كمتر ظاهرى است و بيشتر در معنا وجود دارد. به همين دليل در نگاه اوّل تا اندازهاى گسيختگى بين تيترها به چشم مىخورد و در عينحال سبب كنجكاوى خواننده مىشود.
مىتوان هر دو تيتر را از ليد (ليد تشريحى - چندخبرى) گرفت و يا يك تيتر را از ليد و تيتر دوّم را از قسمت بعدى خبر گرفت. چون دوتيتريها از خبرهاى چندموضوعى يا خبرهاى تلفيقى نوشته مىشوند، تيترها مىتوانند از همه قسمتهاى مختلف خبر نوشته شوند.
از نظر شكل تيتر اوّل را بايد بدون ختم به فعل نوشت و تيتر دوّم را بايد با فعل خاتمه داد، هرچند كه در برخى از مواقع به ضرورت زيبايى مىتوان هر دو تيتر را با فعل هم خاتمه داد. فعل پايانى تيتر دوّم، تحكم بيشترى به تيتر مىدهد و از نظر معنا نيز تيتر را روشنتر و واضحتر مىسازد. به نخستين دوتيترى درجشده در يكى از روزنامههاى كشور توجه كنيد:
درخواست جهانى براى كمك به مردم عراق
بغداد همچنان زير آتش است
با مطالعه خبر متوجه مىشويم كه اين دو تيتر از چند خبر تلفيقشده، در مورد جنگ نفت گرفته شده است و تيتر اوّل به فعل ختم نشده است. اين دو تيتر در عينحال كه از دو خبر مجزا نوشته شدهاند هم ربط معنايى و هم ارتباط ظاهرى دارند، امّا همواره چنين پديدهاى بهوجود نخواهد آمد. مثال:
نبردهاى تن به تن در كويت
نيروهاىمتحدينبهخاكعراقتجاوزكردند
ارتباط ظاهرى اين تيترها با يكديگر كمتر از تيتر قبلى است، امّا با مطالعه خبر ديده مىشود كه ارتباط معنايى مستقيم با هم پيدا مىكنند. اين تيتر خواننده را كنجكاو مىكند. مثال:
پافشارىايرانبراىتشكيلكنفرانساسلامى
جبهه دوّم عليه عراق از تركيه گشوده شد
ارتباط معنايى اين دو تيتر از تيتر قبلى بيشتر است و كنجكاوى خواننده را هم بيشتر برمىانگيزد. با اين حال بايد توجه داشت كه زيبايى اين تيترها خودبهخود خواننده را جلب مىكند.
به نمونههاى ديگرى از دوتيتريها توجه كنيد:
1. نگارش تيتر از خبر چندموضوعى:
رئيسجمهورى در ميان بلوچها
بهرهبردارى از سد «پيشين» آغاز شد
2. نگارش تيتر از خبر چندموضوعى با استفاده از روش استنباطى:
موشكپرانى در منطقه
آژيرخطردرعربستانوكويتبهصدا درآمد
3. نگارش تيتر از خبرهاى تلفيقى:
حمله با راكت به سفارتخانهها
ديپلماتها كابل را ترك كردند
4. نگارش تيتر از خبرهاى تلفيقى با استفاده از روش استنباطى:
شاخههاى خونين زيتون در «مادريد»
حملهبهديپلماتهاونظاميانامريكاواسرائيلآغازشد
تيتر با فعل منفى
آيا تيترنويس مجاز است كه در تيتر از فعل منفى استفاده كند؟ پاسخ به اين پرسش منفى است زيرا كه فعل منفى بر انجام كارى دلالت نمىكند، پس خبرى صورت نگرفته است و وقتى كه خبرى صورت نگيرد، لاجرم قابل انتشار هم نيست. امّا مىتوان از نگاه ديگرى به تيتر با فعل منفى نگريست.
هنگامى كه وقوع نيافتن فعلى، خود رويداد و خبر محسوب مىشود. در چنين وضعى مىتوان از فعل منفى بهره گرفت كه البته موارد آن نادر است و به قدرت تشخيص و مهارت تيترنويس بستگى دارد. مثال:
جزئيات تيراندازى از زبان شاهدان عينى
شليك5گلوله،آرامشرئيسجمهورىرابرهمنزد
تيترهاى سؤالى
معمولاً نبايد تيتر سؤالى نوشت، زيرا كه پرسش از خواننده در او واكنش منفى ايجاد مىكند و اين تيترنويس است كه بايد پاسخ پرسش خواننده را بدهد. به همين دليل معمولاً تيترهاى خبرى نبايد بهصورت سؤالى نوشته شوند، مگر آنكه پرسش در عينحال خود، پاسخ باشد. بينش تيترنويس و احاطه بر رويدادها به وى كمك مىكند تا بتواند تيتر سؤالى را با نگاه به آينده و به نوعى پاسخ به پرسش بنويسد. قدرت پيشبينى تيترنويس نقش مهمى در نگارش تيترهاى سؤالى بازى مىكند. در واقع خواننده با خواندن تيتر سؤالى بايد پاسخ سؤال را هم از تيتر دريافت كند.
به اين تيتر توجه كنيد كه از سلسله رويدادهاى مربوط به بحران داخلى الجزاير نوشته شده است و تيترنويس با پيشبينى اينكه نظاميان قدرت را در الجزاير بهدست خواهند گرفت، اقدام به نگارش تيتر سؤالى كرده است. با پيگيرى خبر نيز خواننده درمىيابد كه نظاميان در الجزاير روى كار آمدهاند. در نتيجه تيتر به هدف خود رسيده است. مثال:
الجزاير،آمادگىمسلمانانبراىتشكيلحكومت
ارتش كودتا مىكند؟
نقش تيتر در مطبوعات
در مورد اينكه شكل بر محتوا مقدم است يا خير، در ميان روزنامهنگاران و متخصصان روزنامهنگارى، بحثهاى فراوان وجود دارد. قدر مسلم اين است كه با تنوع و گيرايى در شكل مىتوان محتوا را نيز بالا برد. مهم آن است كه بتوان بهوسيله شكل، عده بيشترى از خوانندگان را به مطبوعات جذب و جلب كرد. نقش تيتر هدايتگرى خواننده به سوى خبر است و اين هدايتگرى بايد توأم با جذابيت، تازگى و تبليغ و اقناع/ Persuation باشد. تسلط بر واژهها، دقت در درستنويسى و احاطه بر خبر، كليد موفقيت در تيترنويسى است.
آنجا كه تيتر بر معنا قرار مىگيرد، واژهها و كلمات نقش اساسى مىيابند. تيترنويس بايد بر زبان مورد استفادهاش مسلط باشد، واژههاى تازه و باطراوت را بشناسد همچنين جايگاه و كاربرد آنها را بداند.
1. نگارش تيتر از خبر چندموضوعى:
رئيسجمهورى در ميان بلوچها
بهرهبردارى از سد «پيشين» آغاز شد
2. نگارش تيتر از خبر چندموضوعى با استفاده از روش استنباطى:
موشكپرانى در منطقه
آژيرخطردرعربستانوكويتبهصدا درآمد
3. نگارش تيتر از خبرهاى تلفيقى:
حمله با راكت به سفارتخانهها
ديپلماتها كابل را ترك كردند
4. نگارش تيتر از خبرهاى تلفيقى با استفاده از روش استنباطى:
شاخههاى خونين زيتون در «مادريد»
حملهبهديپلماتهاونظاميانامريكاواسرائيلآغازشد
شبيخون دريايى-هوايى امريكا به عراق
الف رئيسجمهور به دمشق رفت ب
الفهفتهاىدرپيشاست:سرد،بارانىوبرفى
الف كودتا در الجزاير شكست خورد
روتيتر: رئيسجمهورى در مصاحبه با مجله تايم:
تيتر: آقاى كلينتون! مزاحم نشويد
1. ضربالاجل تمام شد
2. افزايش قيمت ممنوع- مجلس
اخطار شهردار به اصناف در مورد سد معبر
يا:
اخطار شهردار:
اصناف متخلف جريمه مىشوند!
تيتر: ميتران: پاريس و بغداد دوست يكديگرند
- شاه و ژنرال، كابُل را به آتش كشيدند
- برق براى عموم گران نشد
قيمتراخودتانحسابكنيد،اينهمجدول
درخواست جهانى براى كمك به مردم عراق
بغداد همچنان زير آتش است
نبردهاى تن به تن در كويت
نيروهاىمتحدينبهخاكعراقتجاوزكردند
پافشارىايرانبراىتشكيلكنفرانساسلامى
جبهه دوّم عليه عراق از تركيه گشوده شد
1. نگارش تيتر از خبر چندموضوعى:
رئيسجمهورى در ميان بلوچها
بهرهبردارى از سد «پيشين« آغاز شد
2. نگارش تيتر از خبر چندموضوعى با استفاده از روش استنباطى:
موشكپرانى در منطقه
آژيرخطردرعربستانوكويتبهصدا درآمد
3. نگارش تيتر از خبرهاى تلفيقى:
حمله با راكت به سفارتخانهها
ديپلماتها كابل را ترك كردند
4. نگارش تيتر از خبرهاى تلفيقى با استفاده از روش استنباطى:
شاخههاى خونين زيتون در «مادريد»
حملهبهديپلماتهاونظاميانامريكاواسرائيلآغازشد
جزئيات تيراندازى از زبان شاهدان عينى
شليك5گلوله،آرامشرئيسجمهورىرابرهمنزد
الجزاير،آمادگىمسلمانانبراىتشكيلحكومت
ارتش كودتا مىكند؟
|
