وقتىكه به سير تحول ظاهرى مطبوعات نگاه مىكنيم، متوجه اين واقعيت مىشويم كه فرهنگ صفحهآرايى در مطبوعات در طول زمان تحت تأثير عوامل مختلفى بهتدريج شكل گرفته است.
تحولات صنعت چاپ، تنوع حروف چاپى، پيدايش عكاسى و تأثير راديو، سينما و تلويزيون و ارتباطات نوين و تحول روزافزون شيوههاى بيانى در هنرهاى تجسمى و گستردگى هنر گرافيك در ابعاد مختلف، موجب شده است كه امروزه هنر «صفحهآرايى» در فعاليتهاى چاپ و نشر جايگاه خاصى پيدا كند.
همانطور كه اصول زيبايىشناسى و قواعد طراحى و ساخت كمپوزيسيون/ Composition در هنر نقاشى، در طول زمان از لحظه ديدن اشيا و مناظر و فضاهاى مختلف (داخل قاب) شكل گرفت و بعدها بهعنوان اصول پابرجاى زيبايىشناسى از نقاشى به هنر عكاسى و سپس به سينما و تلويزيون راه يافت، صفحهآرايى هم به شكل خاص خود تحت تأثير اصول زيبايىشناسى در هنرهاى تجسمى، تكنيك و بيان هنرى و ارتباطى آن شكل گرفت و با استفاده از عوامل و عناصر مطرح و مؤثر در هنر گرافيك، تكنيكهاى ساخت و نحوه بيان آن در روند گسترش وسايل ارتباط مكتوب توسعه يافت.
چگونگى درهمآميختگى نقطه، خط، فرم، سطح، رنگ و پرسپكتيو/ Perspective و... عوامل و ساير عناصر تجسمى ديگر در هنر «گرافيك» بهشكلى متفاوت در هنر صفحهآرايى متجلى گرديد. بهتدريج اصول پايه در هنر گرافيك و نقاشى بهگونهاى كاملاً متفاوت و جديد در هنر آرايش صفحههاى چاپى نمود پيدا كرد، و جاى خود را به عناصرى كه امروزه در صفحهآرايى مشاهده مىشوند، داد. عناصرى كه در زيباسازى صفحههاى چاپى نقش دارند بهعنوان عوامل مؤثر در شكلدهى تركيب ظاهرى مطبوعات مطرح شدند و در سير تحول گسترش مطبوعات جايگاه خاص خود را پيدا كردند و بهتدريج داراى اصول مدون فنى و هنرى گرديدند.
اگر كمپوزيسيون يا تركيب صفحههاى روزنامههاى اوّليه در تاريخ مطبوعات جهان را با شكل ظاهرى مطبوعات امروز مقايسه كنيم، متوجه مىشويم كه چگونه صفحهآرايى در قالب فن و هنر، فرهنگ بيانى مدونى پيدا كرده است، و مثل بقيه هنرهاى تجسمى، از نظر تكنيك و نحوه بيان، سير تحول پويايى ويژهاى تا به امروز داشته است، و با گذشت زمان و پيشرفت تكنولوژى چاپ و سرعت نشر، همراه با تحولات چشمگير در ظهور روش گرافيك كامپيوترى/ Computer Graphic، وارد عرصه جديدى از خودنمايى در اين زمينه گرديده است.
خواننده در ارتباط مكتوب با مطبوعات، ابتدا شكل ظاهر را مىبيند. از اينرو هنر صفحهآرايى از نظر بيان و قالب، با توجه به ويژگيهاى محتوايى، هويت و اهداف هرمقوله چاپى، خود را هماهنگ مىكند. يعنى تنوع محتوايى و اهداف ارتباطى، با توجه به فرهنگ مخاطبان در ارتباط مكتوب، موجب شده است كه هنر صفحهآرايى ميدان عمل ارائه وسيعى در جامعه امروز پيدا كند. و خود را با سليقه تنوعطلب مخاطبان مطبوعات هماهنگ سازد. و خوشبختانه همين امر موجب گسترش بيان «هنر صفحهآرايى» در زمينههاى مختلف گرديده است. امّا هميشه اصل ساخت و ايجاد هارمونى/ Harmony يا همخوانى ميان اجزاى تشكيلدهنده در صفحهآرايى مقولههاى چاپى، مطرح بوده و همواره در طول زمان با توجه به تحولات فنى و بيانى، مورد توجه هنرمندان در زمينه گرافيك بوده است.
فرهنگ بيانى هنر صفحهآرايى در مسيرى پويا در حال تحول و شكلگيرى است. و بيان آن با هر نوآورى در زمينههاى مختلف تكنيكى و محتوايى، تحول پيدا مىكند و مثل پديدههاى هنرى بصرى ديگر، تحتتأثير پويايى و تحول روزافزون در شكلگيرى فرهنگ بصرى مخاطبان، هرلحظه متحول مىگردد و مرتب به حيطه بيانى تازه در زمينه ارتباط بصرى دست پيدا مىكند.
آشنايى با عناصرى كه در صفحهآرايى نقش دارند
بعضى از عناصر و عواملى كه درشكلدهى صفحههاى چاپى مطرح هستند عبارت است از:
1) فرم كاغذ چاپى؛
2) تصويرها و طرحها؛
3) خطوط و نوع حروف؛
4) رنگ و تركيببندى آن؛
5) شكل ظاهرى تيترها و كاراكتر/ Characterحروف؛
6) نحوه همجوارى فضاهاى خالى و پر در صفحههاى چاپى.
در اين بحث با توجه به اين واقعيت كه همواره كاغذهاى چاپى در قطع مربع و مستطيل هستند، به نقش و تأثير تصويرها و طرحها در آرايش صفحههاى چاپى در مطبوعات اشاره مىكنيم.
تصويرها و طرحها
يكى از عواملى كه در شكلدهى صفحههاى چاپى نقش اساسى دارد و نحوه استفاده از آن در صفحهآرايى به زيبايى و ايجاد هماهنگى در تركيب صفحه چاپى در مطبوعات كمك مىكند، تصوير و طرح است. يكى از اصول مسلم در استفاده از تصويرها و طرحها، اين است كه هر تصوير يا طرح داراى زاويه ديد خاصى است و براساس زاويه ديدى كه دارد، بايد متناسب با بقيه عواملى كه در صفحه حضور دارند در جاى معينى قرار گيرد. رعايت اين اصول در ايجاد كمپوزيسيون يعنى تركيب و ريخت زيباى صفحه، نقش و اهميت دارد.
زاويه ديد تصوير
هر تصوير پس از ثبت داراى زاويه ديد خاصى است كه بستگى به نحوه كادربندى سوژه و كمپوزيسيون تصوير دارد. در عكسهايى كه سوژه انسان است، زاويه ديد تصوير، نقطهاى است كه سوژه به آن نگاه مىكند. به بيان ديگر زاويه ديد تصويرى، جهتى است كه تصوير به آن نگاه مىكند. بر اين اساس تصويرها را به دو دسته تقسيمبندى كردهاند.
انواع تصويرها و طرحها براساس زاويه ديد
تصويرها بر دو نوع هستند:
1. تصويرهايى كه سوژه آنها انسان است. در اينگونه تصويرها سمت و سوى نگاه وجود دارد. در نتيجه جهتى كه نگاه به آن معطوف است، زاويه ديد تصوير را مشخص مىكند.
2. تصويرهايى كه در آنها نگاه سمت و سو ندارد (خنثى)، در اينگونه تصويرها، نحوه تركيببندى عناصر داخل تصوير، همراه با عوامل ديگر، زاويه ديد تصوير را معين مىكند.
* تصويرها براساس زاويه ديدى كه دارند در كجاى صفحه بايد چاپ شوند
اگر تصوير با ديد «به سمت چپ» در طرف چپ صفحه چاپ شود، نگاه تصوير بهخاطر زاويه ديدى كه دارد، از صفحه خارج مىشود و به سمت خارج كادر صفحه هدايت مىكند، كه اين درست نيست. چون موجب بههم خوردن اتحاد شكلى و هماهنگى تركيب صفحه چاپى مىشود. يعنى كه چشم از تماشاى چنين تصويرى كه در جاى غلط در صفحه چاپ شده است، تركيبى ناهماهنگ را دريافت مىكند.
بنابراين تصوير با زاويه ديد «به سمت چپ» بايد در طرف راست صفحه چاپ شود، تا زاويه ديدِ تصوير، نگاه خواننده را به داخل صفحه هدايت كند. به همين ترتيب بر مبناى اصول صفحهآرايى، همواره نگاه خواننده در مطالعه و ارتباط با شكل ظاهرى صفحه روزنامه و مجله بايد به كمك اجزاى تشكيلدهنده كمپوزيسيون صفحه، به طرف داخل مجله هدايت گردد، هر تصوير براساس زاويه ديدى كه دارد، بايد در جاى خاص خود در صفحه چاپى قرار گيرد. بنابراين زاويه ديد تصوير «به سمت راست» بهتر است كه در طرف چپ صفحه چاپ شود تا نگاه خواننده را به سوى داخل مجله يا روزنامه هدايت كند.
تصويرهاى با زاويه ديد خنثى
در تصويرهايى كه داراى زاويه ديدِ خنثى هستند، نگاه تصوير، سمت خاصى را مشخص نمىكند. بنابراين با توجه به عناصر ديگر در صفحه از جمله نوع زاويه ديد، تيتر، طرحها و عكسهاى ديگر داخل صفحه مىتواند در هرجاى صفحه بنا به ضرورت حفظ و افزايش زيبايى صفحه چاپ شود.
زاويه ديد طرحها، اشكال و آگهيها در صفحهآرايى
طرحها و اشكال و آگهيها و نشانههاى تجارتى هم، داراى زاويه ديدِ تصويرى هستند كه با قدرى تعمق و دقت و تجربه در كار مىتوان زواياى ديد آنها را شناسايى كرد. در اينگونه موارد سبكى و سنگينى طرح از نظر كمپوزيسيون مىتواند تعيينكننده زواياى ديد در طرحها باشد. زيرا كه سنگينى قسمتى از طرح بىاختيار نگاه خواننده را به سوى سبكى و فضاى خالى طرح هدايت مىنمايد. البته در بيشتر موارد طرحها يا اشكال بصرى و آگهيها و نشانهها از نظر كمپوزيسيون و تركيب عناصرى كه دارند، داراى زاويه ديد خنثى هستند، كه در اينصورت در هرجاى صفحه چاپى بنا به ضرورت مىتوانند به چاپ برسند.
حركت در طرح و تشخيص زاويه ديد
گاهى، جهت حركت فرم در طرح بهخاطر نحوه تركيب عناصر بصرى به خوبى مشخص مىشود. اگر جهت حركت و سمتى كه طرح به سوى آن شكل گرفته است مشخص باشد، همين امر، تعيينكننده زاويه ديد طرح است كه با توجه به بقيه عوامل داخل صفحه و حفظ هارمونى كلى صفحه براساس زاويه ديد در جاى مناسب خاص خود قرار مىگيرد.
چگونه از تصويرها و طرحها در صفحهآرايى مطبوعات استفاده كنيم؟
در هر شماره روزنامه يا مجله، مطالب، طرحها و تصويرها تغيير مىكنند. بنابراين صفحهآرا، بر مبناى مواد موجود، با درنظر گرفتن صفحه چاپى مواد بصرى گوناگون را بايد در هر شماره بهكار گيرد. در نشريههاى معتبر، معمولاً مسؤول هنرى/ Art Director نشريه در حد امكان نحوه توليد و جمعآورى تصويرها و طرحها را با برنامهريزى قبلى پيشبينى مىكند و بر مبناى طرح كلى و سَبكى كه از قبل در فكر دارد، عناصر بصرى داخل صفحه را بهمنظور دستيابى به يك تركيب زيبا و هماهنگ در صفحهآرايى فراهم مىكند، كه البته در بيشتر نشريههاى خبرى كه كمبود وقت و سرعت در نشر مطرح است، كنترل دقيق تمام صفحهها از نظر جمعآورى مواد بصرى مناسب، بسيار دشوار است. در اين موارد، صفحهآرا با توجه به امكاناتى كه از لحاظ استفاده از رنگ، تنوع حروف چاپى از نظر نوع و اندازه، انواع خطوط و كادربندى، تضاد حروف چاپى با زمينه دارد، از اين عناصر و عوامل ديگر گرافيكى استفاده مىكند تا صفحه بستهشده از نظر آرايش، تركيب زيبا و مناسب داشته باشد. البته همواره شخصيت و هويت نشريه در مراحل صفحهآرايى و حفظ تداوم سبك آن در تمام شمارهها بهعنوان اصلى تغييرناپذير در آرايش صفحههاى يك روزنامه و مجله در مدّ نظر قرار مىگيرد. ضمناً بايد توجه نمود كه در مراحل صفحهآرايى مجله و روزنامه كليه عناصر بصرى بايد در جهت هدفى معين كنار هم قرار گيرند. بنابراين تنها توجه به زاويه ديد تصويرها و طرحها و چاپ مناسب آنها در محل درست صفحه، بدون درنظر گرفتن نقش عناصر بصرى ديگر در داخل صفحه و ارتباط همهجانبه آنها با هم در يك صفحه، نمىتواند آرايش زيباى صفحههاى چاپى در مطبوعات را تضمين نمايد.
|
