«فرهنگ» نهاد روزنامهنگارى در ايران، ريشه در يك بستر 158ساله دارد و در اين ميان، ريشههاى چهلساله اخير آن در شكلگيرى هنجارها و ارزشهاى حاكم بر آن مؤثرتر است. چهل سال اخير، از اين جهت اهميت بيشترى دارد كه از يكسو روزنامهنگارى در ايران، بهعنوان يك حرفه، نمود بيشترى پيدا كرده و از سوى ديگر دستورالعملهاى حرفهاى- چه از سوى مؤلفان كتابها و جزوههاى درسى و چه كلاسهاى آموزشى- به اين حرفه راه يافته است.
اگر بتوان ارزشها و هنجارهاى نشأتگرفته از متون آموزشى را كه اثر آموزشهاى رسمى و كلاسى نيز در آن كاملاً وجود دارد به تصوير كشيد، مىتوان در شناخت ريشههاى شكلگيرى خرده فرهنگ مذكور به اطلاعات ارزشمندى دست يافت.
متأسفانه هيچكدام از كتابخانههاى عمومى و تخصصى كشور، مجموعه كتابها و منابع آموزش روزنامهنگارى را بهطور يكجا و كامل، در خود جاى ندادهاند و در نتيجه سواى مشكلات شناسايى منابع مذكور، دستيابى به آنها نيز بسيار وقتگير و با دشوارى همراه بوده است.
قديمىترين كتاب آموزش روزنامهنگارى كه به آن دست يافتيم، كتاب روزنامهنگارى و تاريخ آن در جهان، تأليف فيروز هيئت است. اگر 85 صفحه افزوده در چاپ سوّم كتاب روزنامهنگارى دكتر كاظم معتمدنژاد را بهعنوان يك مأخذ جديد درنظر بگيريم، حاصل چند ماه جستوجوى همكاران من، دستيابى به 28 عنوان كتاب و جزوه درسى بود كه برخى از آنها هماكنون كاملاً در دسترس همگان است و برخى بسيار ناياب.
البته حداكثر نام دو عنوان كتاب ديگر نيز شنيده شد كه علىرغم جستوجوهاى بسيار، دستيابى به آنها- اگر وجود داشته باشد- ممكن نشد. آقاى سيّدفريد قاسمى، سردبير مجله رسانه كه همچون بسيارى از دوستان ديگر در جريان اين جستوجوى چند ماهه ما بودند، با استفاده از حافظه خود، به كتابى اشاره كردند با عنوان ژورناليسم، تأليف دكتر شمس مستوفى كه در سال 1324 منتشر شده است. جستوجوها نشان داد كه هيچ يك از كتابخانههاى اصلى كشور، منبع مذكور را ندارند. مكالمههاى بعدى منتج به دريافت اطلاعات بيشتر از ايشان شد، مبنى بر آنكه در جلد اوّل كتابشناسى موضوعى ايران، تأليف حسين بنىآدم، نام اين كتاب آمده است. مراجعه به كتابشناسى مذكور نشان داد كه در صفحه 60 آن، كتاب ژورناليسم تأليف شمس مستوفى- 80 صفحه، قطع رقعى بدون مشخص بودن نام ناشر- معرفى شده است. به دنبال اين اطلاعات و نيافتن كتاب مذكور در كتابخانههاى مورد جستوجو با ورثه مرحوم دكتر شمس مستوفى تماس گرفته شد. آنها عنوان كتاب مذكور را به ياد نداشتند ولى اطلاع دادند كه كليه كتابهاى كتابخانه شخصى آن مرحوم- بنا به وصيت- به كتابخانه آستان قدس رضوى اهدا شده است. در مراجعه به كتابخانه مذكور نيز اثرى از كتاب ژورناليسم بهدست نيامد.
به هر حال اين جستوجوها نشان داد كه ضرورت دارد يك بانك اطلاعاتى تخصصى براى متون مربوط به وسايل ارتباط جمعى به زبان فارسى تشكيل و در جمعآورى كلّيه نسخ مربوط- از جمله منابع مورد بحث- اقدام شود. يادآورى مىشود كه متأسفانه در هيچيك از كتابخانههاى كشور حتى در كتابخانه دانشكده علومارتباطاتاجتماعى سابق نيز مجموعه 28 عنوان مورد بررسى حاضر كه بالغ بر 3378 صفحه مىشود يكجا، گردآورى نشده است.
به هر حال نگارنده و همكارانم سواى دستيابى به منابع جدول 1
و بررسى آنها، ابتدا 3378 صفحه متون مذكور را به 5839 پيكره كه هركدام پاسخگوى يكى از سؤالات هارولد لاسول- از چه صحبت مىكند؟- بود تقسيم كرده و سپس سطوح زير چاپ هر پيكره را به يك سطر فرضى 15 كلمهاى تبديل و به كمك نرمافزار كامپيوترى خاصى كه به همين منظور طراحى شده بود، چه از نظر موضوعات اصلى و فرعى و چه ارزشها و ارزشگذاريها تحليل نموديم.
در مقاله حاضر، ابتدا تاريخچه متون مذكور بهطور خلاصه در سه مقطع تاريخى بررسى و سپس چكيده دستاوردهاى مهم حاصل از تحليل محتواى موضوعات اصلى و فرعى ارائه مىشود. بررسى نتايج ارزشها و ارزشگذارىهاى متون مذكور به فرصت ديگرى نيازمند است.
دوره اوّل: پيش از تأسيس مؤسسه عالى مطبوعات و روابط عمومى
روزنامهنگارى و تاريخ آن در جهان
تا آنجا كه اطلاع داريم، احتمالاً نخستين كتاب روزنامهنگارى در ايران كتابى است تأليف فيروز هيئت كه در سال 1333، از سوى انتشارات معرفت، در 81 صفحه، به قطع رقعى با نام روزنامهنگارى و تاريخ آن در جهان منتشر شد.
كتاب داراى مقدمهاى از عباس مسعودى، مدير روزنامه اطلاعات و ديباچهاى از فيروز هيئت است.
براساس اطلاعات مندرج در مقدمه كتاب، فيروز هيئت، ليسانسيه روزنامهنگارى از دانشگاه استانبول بوده كه با ارسال خبرهايى از تركيه با روزنامه اطلاعات همكارى داشته است. تأليف و انتشار كتاب، ايران به زبان تركى و همكارى با مطبوعات تركيه و همچنين انتشار روزنامهپست ايران از ديگر فعاليتهاى اوست.
نويسنده در ديباچه كتاب يادآورى مىكند كه قسمتهايى از كتاب، از تقريرات درسى آقايان جواد فهمى و احمد امينيالمان استادان روزنامهنگارى دانشگاه استانبول، استفاده شده است.
عنوان فصل اوّل «روزنامهنگارى» است كه شامل موضوعهايى چون روزنامه چيست؛ وظيفه روزنامه؛ انواع روزنامه؛ تيراژ و اهميت روزنامهنگارى؛ وضع روزنامه در كشورهاى مختلف؛ روزنامه و آگهى؛ آزادى مطبوعات؛ ترقى و تكامل روزنامه؛ انواع ديگر مطبوعات؛ روزنامه مدرن را چه كسانى بهوجود آوردهاند؛ تشكيلات روزنامهنگارى؛ روزنامهنگار كيست؛ آئين و اخلاق روزنامهنگارى؛ فرق ادبيات و روزنامه؛ تأثير ادبيات در روزنامه.
عنوان فصل دوّم «تاريخ مطبوعات»، شامل موارد ذيل است: مطبوعات قديم؛ تاريخ روزنامهنگارى در فرانسه؛ تاريخ روزنامهنگارى در انگلستان؛ تاريخ روزنامهنگارى در آمريكا؛ نظرى به مطبوعات ايران؛ كتاب روزنامهنگارى و تاريخ آن در جهان و همچنين حاوى 8 تصوير از سالنهاى حروفچينى، ماشينهاى چاپ و از اين قبيل است.
اصول اخلاقى روزنامهنگاران
دو سال بعد (1335)، كتاب اصول اخلاقى روزنامهنگاران، روزنامه چيست و روزنامهنگار كيست، تأليف دكتر شمس مستوفى بهوسيله مؤسسه روزنامه مرد امروز در 31 صفحه منتشر شد.
صفحه اوّل عنوان كتاب، شكل خاصى دارد. زيرا دو شعارِ داخل كادر در دو قسمت به شرح ذيل چاپ شده است:
- آزادى قلم! با توجه به مسؤوليت در مقابل جامعه...
- رعايت اصول اخلاقى از طرف روزنامهنگار، توجه به نداى وجدان است (نويسنده).
در همان صفحه، نويسنده بهعنوان مدير مرد امروز و كتاب بهعنوان پاياننامه كرسى روزنامهنگارى دانشگاه معرفى شده است.
كتاب فاقد فهرست و فصلبندى منسجم است. كتاب با يك سؤال: «اصول اخلاقى روزنامهنگارى! روزنامه چيست و روزنامهنگار كيست؟» و يك شعار «روزنامه آسانترين راه اشاعه فرهنگ و بزرگترين وسيله بيدارى توده است» شروع مىشود و تا صفحه 12 ادامه مىيابد و 19 صفحه بقيه كتاب با زيرتيترهايى تفكيكشده كه در فن روزنامهنگارى از طرف سازمان ملل متحد و انجمن سردبيران مطبوعات آمريكا توصيه شده، آمده است.
روزنامهنگارى:
سال 1337، كتاب روزنامهنگارى تأليف رجب طارمى در مشهد در 64 صفحه منتشر شد. كتاب فاقد فهرست مطالب است و در لابهلاى مطالب، وجود ميانتيترهايى با حروف درشتتر، مطالب را از يكديگر مجزا مىكند. زيرتيترهاى مذكور عبارت است از: روزنامهنويسى مدرن و اقسام آن؛ نويسندگىهاى متفرقه؛ جرايد و مجلات صنعتى؛ ميزان تيراژ بعضى از نشريهها؛ شرايط معنوى؛ شرايط مادى؛ سرمايههاى مادى؛ سرمايههاى معنوى؛ اتحاديههاى معنوى؛ چه طبقهاى مىتوانند روزنامهنويس باشند؛ اكنون مىپردازيم به روزنامهنويسى در مشهد و...
در ميان مطالب فوق، بيشترين حجم مطالب مربوط است به زيرتيتر «اكنون مىپردازيم به روزنامهنويسى در مشهد».
از مطالب صفحههاى 22 تا 25 چنين استنباط مىشود كه رجب طارمى يك روزنامهنگار تجربى بوده كه تحصيلات دانشگاهى روزنامهنگارى را نگذرانده است.
اصول روزنامهنگارى:
سال 1338، انتشارات دانشگاه تهران، كتاب اصول روزنامهنگارى اثر گاسپرس يوست، ترجمه مهيندخت صبا را در 161 صفحه منتشر كرد.
كتاب داراى مقدمهاى از پروفسور جيمز ولارد، استاد دانشكده روزنامهنگارى دانشگاه «لانگوود» در دانشگاه تهران، و يك ديباچه است. فهرست كتاب نشانگر چهارده فصل است.
فهرست مطالب كتاب اصول روزنامهنگارى به شرح ذيل است:
منابع خبر؛ اصول توليد؛ تفوق اخبار؛ برگزيدن اخبار؛ رد اخبار؛ حقيقت در اخبار؛ كسب خبر و بهكار بردن آن؛ شخصيت در روزنامه؛ صفحه اوّل روزنامه؛ مسؤوليت سردبيرى؛ آزادى مطبوعات؛ خط مشى سردبيرى؛ سرمقاله؛ رعايت اصول اخلاقى در روزنامهنگارى.
آئين روزنامهنگارى:
سال 1341، كتاب آئين روزنامهنگارى در 264 صفحه در تهران منتشر شد. محل چاپ كتاب «چاپخانه سازمان سمعى و بصرى هنرهاى زيباى كشور» ذكر شده و احتمالاً كتاب به سرمايه مؤلف منتشر شده است. در صفحه عنوان، مؤلف و مترجم، فريدون پيرزاده، دارنده درجه فوقليسانس در روزنامهنگارى از دانشگاه كاليفرنيا (بركلى) معرفى شده است.
كتاب داراى سه مقدمه است، مقدمه نخست از عباس مسعودى، مدير وقت روزنامه اطلاعات، دوّمين مقدمه از دكتر بورتن ماروين، سرپرست و استاد دانشكده روزنامهنگارى دانشگاه «كنزاس» است و مقدمه سوّم از فريدون پيرزاده، مؤلف كتاب است.
كتاب شامل هفت فصل است كه فهرست جامع آن درابتداى كتاب آمده است. فصل اوّل شامل: توضيحى كلى درباره روزنامه؛ روزنامهنگار خوب كيست؟ اصول اخلاقى در فن روزنامهنگارى؛ سازمان روزنامه.
فصل دوّم: هيئت تحريريه؛ منابع خبرى؛ خبرنگاران؛ نمايندگيها؛ خبرگزارىها؛ سنديكاهاى مطبوعاتى؛ نشريات تبليغاتى؛ خبرنگاران خارجى؛ آرشيو و كتابخانه؛ منابع ديگر خبرى؛ اصول خبرنويسى؛ ليد خبر؛ چگونگى يادداشت (نتبردارى و نگارش خبر)؛ جنبه خبرى؛ جلب اعتماد خواننده؛ ذكر منبع خبر؛ رعايت قوانين مطبوعاتى؛ تكميل مواد خبرى؛ ذكر نام اشخاصى در متن خبر؛ چگونه مىتوان خبرى را تازه نگهداشت؛ انواع خبر؛ خبرهاى خصوصى؛ ورود و خروج؛ دانشجويان و روشنفكران؛ اخبار خانواده و انجمنهاى خانوادگى؛ خبرهاى دولتى و انتخاباتى؛ اخبار اقتصادى؛ علوم و اختراعات؛ خبرهاى ورزشى؛ اخبار انجمنها؛ مجامع عمومى؛ كنفرانسها و كنگرهها؛ بيمارى؛ مرگ؛ خودكشى؛ حوادث و اتفاقات؛ خبرهاى جهانى؛ اوضاع جوى؛سالنها و خبرهاى فصلى؛ مصاحبه: مصاحبه براى كسب حقايق خبرى و اطلاعات واقعى؛ مصاحبه براى كسب اظهارنظر؛ مصاحبه شخصيتى؛ چند نكته مهم در مصاحبه؛ عنوان خبر: اشكال مختلف تيتر؛ اشكالات تيترنويسى؛ تعداد تقريبى حروف متداول و ماشينى در هر سطر يك ستون روزنامه؛ طرح يا نقشه صفحه اوّل روزنامه؛ انواع نقشه صفحه.
فصل سوّم: عكاسى مطبوعاتى: عكسهاى خبرى؛ عكسهاى رپرتاژى؛ عكسهاى چندحالتى داستانها و گزارشات مصور؛ انتخاب عكس؛ چگونگى استفاده از عكس؛ وسايل و فن عكاسى؛ دوربين عكاسى؛ نور مصنوعى؛ لابراتوار عكاسى؛ حقوق و تكاليف عكاس مطبوعاتى.
فصل چهارم: آگهى: پيدايش آگهى و اهميت آن؛ وسايل آگهى؛ انگيزههاى آگهى؛ ارزش آگهى در روزنامه؛ انواع آگهى روزنامه؛ اجزاء آگهى؛ متن آگهى؛ تصوير؛ شعار؛ طرح كلى آگهى؛ آگهى رنگى؛ نرخ آگهى؛ تغييرات نرخ آگهى؛ نرخ آگهى در برخى از نشريات بزرگ جهان؛ نرخ يك ميليونى؛ كارت نرخ آگهى؛ رابط آگهى؛ آگهى عمومى و كانون آگهى؛ چگونگى قرار دادن آگهى در صفحات روزنامه؛ اصول حرفهاى (انجمن كارشناسان آگهيهاى روزنامه).
فصل پنجم: بخش توزيع: ميزان انتشار و فروش روزنامه؛ دفتر تشخيص ميزان انتشار؛ ميزان انتشار برخى از روزنامههاى پرتيراژ يوميه جهان؛ عوامل مؤثر در افزايش ميزان انتشار؛ انواع توزيع؛ توسعه و ترويج.
فصل ششم: بخش فنى: حروفچينى و صفحهبندى؛ حروف چاپى؛ نمونه برخى از حروف متداول ماشينى؛ خط برنج و حاشيه سربى؛ چند نمونه از خطوط برنج ساده؛ چند نمونه از حاشيههاى ماشينى؛ گراورسازى؛ كليشه گراور؛ اسكنوگريور؛ رتوگراور يا چاپ گود؛ فتولتوگرافى؛ پلاكريزى؛ ماشينخانه چاپ مسطح؛ چاپ رتاتيو.
فصل هفتم: ديگر وسايل خبرى، مجلات: انواع مجلات؛ روش مجله؛ آگهى مجله؛ توزيع مجله؛ چاپ مجله؛ طرح صفحات مجله؛ روى جلد مجله؛ بالا بردن ميزان فروش و آگهى مجله؛ بخش تحريريه مجله؛ نويسندگان مجله؛ روزنامه هفتگى؛ راديو؛ مقايسه اخبار راديو و روزنامه؛ برنامههاى خبرى راديو؛ خبر و خبرنگار راديو؛ تهيه ورق خبرى؛ چند نكته مهم در نگارش خبر راديو؛ تلويزيون؛ ضمائم. (نسخه در دسترس فاقد صفحات ضمائم بود).
اصول روزنامهنگارى در جهان و ارزش مطبوعات در دنياى امروز:
كتاب اصول روزنامهنگارى در جهان و ارزش مطبوعات در دنياى امروز سال 1343 بهوسيله كتابفروشى فروغى در 159 صفحه منتشر شد. در صفحه عنوان كتاب، نام نويسنده، دكتر شمس مستوفى، مدير روزنامه مرد امروز و استاد و متخصص در رشته روزنامهنگارى از دانشگاه شفيلد معرفى شده است.
به اين ترتيب اين دوّمين كتابى بود كه بهوسيله دكتر شمس مستوفى تأليف و از سوى روزنامه مرد امروز منتشر مىشد. نخستين كتاب او، هشت سال قبل منتشر شده بود كه متن رساله دانشگاهى وى است.
در 4 صفحه اوّل كتاب كه فاقد شماره صفحه است، به ترتيب شش نقل قول از افراد درباره مطبوعات، تقريظ از كتاب اصول اخلاقى روزنامهنگاران اثر هانز هماك صاحب و ناشر روزنامه «وزركورير يرمن» و مقدمه نويسنده آمده است.
مقدمه كتاب كه با امضاى پاريس؛ تهران؛ دكترشمس مستوفى، تنظيم شده و عملاً حاوى دو نقل قول مفصل از جاناف. كندى رئيسجمهورى آمريكا و جفرسون يكى ديگر از رؤساى جمهور آمريكا است.
كتاب فاقد فهرست است و مطالب 90 صفحه اوّل با ميانتيترهاى آشفته و طولانى تفكيك شده و 70 صفحه بقيه كتاب به معرفى نشريههاى فرانسه و به دو زبان فارسى و فرانسوى پرداخته و در انتهاى كتاب نيز توضيح داده شده كه براى خريد و اشتراك اين نشريهها علاقهمندان مىتوانند در تهران به كتابفروشى فرانسه واقع در چهارراه يوسفآباد مقابل باشگاه ارامنه مراجعه فرمايند.
با بررسى 90 صفحه اوّل كتاب و تعمق بر ليست 70 صفحهاى مذكور بهنظر مىرسد كه عنوان كتاب با محتواى آن به هيچوجه مطابقت نداشته و كتاب حالت يك نشريه روابط عمومى براى فرانسه و مطبوعات فرانسه را دارد.
ميانتيترهاى اصلى تفكيككننده مطالب كتاب به شرح ذيل است: روزنامهنگارى جديد وسايل مخصوص مربوط به آن؛ موفقيت و شهرت نويسندگان فرانسوى در جهان؛ ارزش و اهميت نويسندگان بزرگ فرانسه كه شهرت جهانى كسب كردهاند؛ سرگذشت اوّلين روزنامه و روزنامهنويس در دنيا تحول مطبوعات از زمان پيدايش آن تا به امروز [در فرانسه]؛ مطبوع جديد روزنامههاى اوّليه؛ از هفتگى به روزانه؛ امتياز، سانسور، تبليغ؛ قبل از فرانسه بسيارى از كشورها روزنامه داشتند؛ اهميت و ارزش مطبوعات در فرانسه؛ فرانسه پيشرو مطبوعات جديد؛ در فرانسه انتشار اين كتاب جلدبهجلد خطرناك است؛ داستانهاى ديگرى از روزنامهنگارى؛ تنها شغلى كه وقت معينى ندارد، روزنامهنويسى است؛ موضوع تهيه خبر؛ يك اداره روزنامه چند نوع خبرنگار بايد داشته باشد؛ چه خبرنگارانى را براى چه نوع وظيفهاى بايد انتخاب كرد؛ مؤسسات فروش جرايد؛ توجه مردم فرانسه به مطبوعات كشور خود؛ مقاله يك كارگر فرانسوى در يك روزنامه چه غوغائى در فرانسه برپا كرد؛ يك روزنامهنگار فرانسوى درد دل مىكند؛ يكى از نويسندگان فرانسوى مىنويسد: خبرنگارى پرزحمتترين كارهاست؛ جرايد معروف و بزرگ فرانسه چاپ پاريس است.
دوره دوّم: از تأسيس مؤسسه عالى مطبوعات و روابط عمومى تا انحلال دانشكده علومارتباطاتاجتماعى
به اين ترتيب تا پيش از تأسيس نخستين دانشكده مستقل براى آموزش روزنامهنگاران (مؤسسه عالى مطبوعات و روابط عمومى) حداقل شش كتاب كه بهطور مختصر معرفى شد، در دسترس روزنامهنگاران كشور بوده است. در اينجا به معرفى متون آموزش روزنامهنگارى در دوران دوّم مىپردازيم:
مطبوعات و وسايل خبرى
از نخستين منابع آموزش روزنامهنگارى كه در همان نخستين سال تأسيس مؤسسه عالى مطبوعات و روابط عمومى منتشر شد و ششمين جزوه پلىكپىشده مؤسسه را تشكيل مىداد. مطبوعات و وسايل خبرى تأليف دكتر كاظم معتمدنژاد بود كه حاوى 170 صفحه بوده و مأخذ درسى دانشجويان را تشكيل مىداد.
مصاحبه و رپرتاژ:
سال 1348، جزوه درسى مصاحبه و رپرتاژ بهصورت پلىكپى در 98 صفحه تأليف مشترك دكتر كاظم معتمدنژاد و دكتر ابوالقاسم منصفى از سوى مؤسسه عالى مطبوعات و روابط عمومى منتشر شد. مطالب كتاب به شرح ذيل است:
نقش اجتماعى ارتباطات معاصر و طرق علمى مطالعات مطبوعاتى و سير تحول وسايل خبرى؛ انواع مطبوعات نوشتنى و چاپى (روزنامهها و مجلهها) شنيدنى (راديو) و ديدنى (تلويزيون) و تصويرى (فيلم و سينما)؛ چگونگى اداره و طرز كار مطبوعات و محدوديتها و آزاديها و مسؤوليتهاى آنها؛ فعاليتهاى مختلف ارتباطى و تبليغاتى مانند روابط عمومى؛ آگهيهاى تجارتى و پروپاگاندا.
جزوه مذكور فاقد فهرست است، امّا سرفصلهاى اصلى آن عبارت است از: مصاحبه؛ تنظيم مصاحبه؛ يك نمونه مصاحبه؛ رپرتاژ؛ رپرتاژ تحقيقى (آنكت)
زبان مطبوعات:
سال 1349، نخستين كتاب مقطع دوّم، با عنوان زبان مطبوعات نگارش عبدالرحمن فرامرزى از سوى انتشارات ابنسينا در دوهزار نسخه منتشر شد.
كتاب داراى يادداشت ناشر؛ فهرست؛ مقدمهاى از رحيم سعيدى؛ مقدمه مؤلف و 23 عنوان مطلب ديگر است.
ناشر در مقدمه خود مىنويسد: «در ميان كتابهايى كه در سال 1349، از طرف اين مؤسسه انتشار يافته، يكى هم كتاب زبان مطبوعات به قلم استاد عاليقدر آقاى عبدالرحمن فرامرزى است كه به كوشش آقاى رحيم سعيدى كه سالها در روزنامه كيهان افتخار همكارى با استاد فرامرزى را داشتهاند، آماده گرديده... اين كتاب جزو برنامه دروس دانشگاهى مىباشد و در ميان كتابهايى كه تاكنون درباره مطبوعات چاپ شده، شايد نمونه باشد، زيرا هريك از قسمتهاى روزنامه و وظايف نويسندگان و خبرنگاران را بهطور مشروح بيان مىكند و خواننده را كاملاً به اصول روزنامهنگارى آشنا مىسازد».
رحيم سعيدى كه كتاب به كوشش او تدوين شده نيز مقدمهاى مفصل دارد كه حاوى تاريخچه چاپ و مطبوعات در ايران است.
فهرست مطالب كتاب زبان مطبوعات به شرح ذيل است:
تاريخ انتشار اوّلين روزنامه و مجله فارسى در ايران و خارج؛ مقدمه مؤلف؛ انواع مطبوعات؛ نقاشى و عكاسى؛ عنوان يا تيتر؛ انواع افكار عمومى؛ وسيله تأثير در افكار عمومى؛ چه كسى مىتواند بهتر رگ حساس جامعه را پيدا كند؛ نقش مطبوعات در حيات اجتماعى؛ تأثير مطبوعات و افكار عمومى در يكديگر؛ مطبوعات و حكومت؛ از نوع انتقاد اجتماعى؛ اصلاح يا تظاهر؛ در اطراف قانون جديد مطبوعات؛ زبانهاى محلى و وحدت ملّى؛ در فكر همه چيز هستيم جز فكر ايران؛ نويسنده اجتماعى؛ عقيده كيهان؛ جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى؛ پيام به پيشهورى؛ پيام و پاسخ؛ چند سخن با آقاى فرامرزى؛ پاسخى چند به آقاى كسروى؛ ارزش قلم؛ احترام قلم؛ نغمههاى زهرآگين بر ضد وحدت ملّى؛ اصلاح اخلاق؛ ملاحظات در اصلاح اخلاق؛ تنازع بقا؛ مذاكرات جانسون و كاسيگين؛ جدا شدن دلار از پشتوانه اسكناس؛ امتياز زبان مطبوعات.
گفتارى درباره روزنامهنگارى تخصصى
سال 1349، جزوه درسى گفتارى درباره روزنامهنگارى تخصصى تأليف دكتر صدرالدين الهى از انتشار دانشكده علومارتباطاتاجتماعى در 92 صفحه بهصورت پلىكپى منتشر شد.
جزوه مذكور فاقد فهرست است و در واقع از 93 صفحه، فقط 32 صفحه به مطالب آموزشى اختصاص دارد. بقيه صفحههاى اين جزوه به فهرست مجلههاى تخصصى فارسى اختصاص دارد. 32 صفحه مذكور شامل: تخصص روزنامهنگارى؛ حدود نفوذ و ارزش پيام در مطبوعات تخصصى؛ پيدايى مطبوعات تخصصى؛ زبان در مطبوعات تخصصى؛ طبقهبندى مطبوعات تخصصى؛ اطلاعاتى چند پيرامون چند نشريه ورزشى در جهان در پايان سال 1970؛ شناسنامه پارهاى از مجلههاى تخصصى فارسى كه در پايان سال 1349 در ايران منتشر شدهاند.
روزنامهنگارى:
سال 1350، پرحجمترين كتاب روزنامهنگارى تأليف دكتر كاظم معتمدنژاد، با همكارى دكتر ابوالقاسم منصفى، از انتشارات دانشكده علومارتباطاتاجتماعى منتشر شد، اين كتاب در واقع نسخه كاملشده جزوههاى درسى بود كه ظرف چهار سال قبل از آن از سوى دو مؤلف مذكور در دانشكده تدريس شده بود. چاپهاى دوّم و سوّم و چهارم آن كه به ترتيب در سال 1358 (مشابه چاپ اوّل) و 1368 (با فصل جديد در بازنگرى روزنامهنگارى معاصر) و 1372 (مشابه چاپ سوّم) منتشر شد. اين كتاب پرنفوذترين منبع آموزش روزنامهنگارى در كشور بوده و بسيارى از دستاندركاران دو دهه گذشته مطبوعات ايران به آن مراجعه كردهاند.
فهرست كامل چاپ اوّل كتاب به شرح ذيل است:
مقدمه: روزنامهنگارى در جوامع معاصر؛ فصل اوّل: شناخت اخبار؛ بخش نخست: مفاهيم خبر؛ بخش دوّم: عناصر خبر؛ بخش سوّم: خبر و تفسير؛ بخش چهارم: انواع خبر: الف) خبرهاى تلگرافى؛ ب) گزارشهاى ارسالى؛ پ) تهيه و تنظيم اخبار؛ فصل دوّم: روش نگارش اخبار؛ بخش نخست: شروع خبر: الف) ليدهايى كه به عناصر خبر پاسخ مىگويد؛ ب) ليدهاى يك موضوعى؛ پ) ليدهاى چندموضوعى؛ بخش دوّم: شرح خبر؛ فصل سوّم: سبكهاى خبرنويسى؛ بخش نخست: سبك هرم وارونه؛ بخش دوّم: سبك بيان تاريخى؛ بخش سوّم: سبك بازگشت به عقب؛ بخش چهارم: سبك تشريحى يا منطقى؛ بخش پنجم: قواعد مهم خبرنويسى: الف) قواعد كلى؛ ب) قواعد علامتگذارى؛ پ) طرز نگارش برگ خبر؛ فصل چهارم: عنواننويسى؛ بخش نخست: اصول نگارش تيتر؛ بخش دوّم: انواع تيتر؛ الف) تيترهاى خبرى؛ ب) تيترهاى تفسيرى؛ بخش سوّم: اجزاء تيتر؛ بخش چهارم: عوامل مؤثر در نگارش تيتر؛ فصل پنجم: جستوجو و جمعآورى اخبار؛ بخش نخست: صفات خبر؛ بخش دوّم: صفات خبرنگار و شرايط خبرنگارى؛ بخش سوّم: منابع خبرى؛ بخش چهارم: سازمان خبرى مطبوعات؛ بخش پنجم: طرز جستوجو و كسب خبر؛ الف) طرق جستوجوى اخبار؛ ب) چند طرح نمونه براى جستوجوى اخبار؛ بخش ششم: پيشبينى و تعقيب و تكميل خبر؛ الف) وقايع قابلپيشبينى، غيرقابل پيشبينى و مختلط؛ ب) خبرهاى قبل از وقوع، روز وقوع و بعد از وقوع؛ بخش هفتم: ابتكارهاى خبرى؛ بخش هشتم: مأخذيابى خبرى: 1) انواع منابع و مأخذ؛ 2) طرز جمعآورى و نگهدارى مأخذ؛ فصل ششم: مصاحبه؛ بخش نخست: تعريف مصاحبه: 1) چرا اصولاً مصاحبه مىكنيم؛ 2) ارزيابى مصاحبه؛ 3) اهميت مصاحبه در ميان انواع خبر؛ بخش دوّم: تكنيك مصاحبه: 1)آماده كردن مصاحبه؛ 2)اداره مصاحبه؛ بخش سوّم: انواع مصاحبه؛ 1) مصاحبه شفاهى و مصاحبه كتبى؛ 2) مصاحبه گسترده و مصاحبه عمقى؛ 3) مصاحبه هدايتشده و مصاحبه آزاد؛ 4) مصاحبه خبرى و مصاحبه تفسيرى؛ 5) مصاحبه مطبوعاتى و راديويى و تلويزيونى؛ بخش چهارم: تنظيم مصاحبه؛ 1)مصاحبه فورى؛ 2) مصاحبه معمولى؛ نمونهاى از مصاحبه؛ فصل هفتم: رپرتاژ؛ بخش نخست: اصول رپرتاژنويسى؛ بخش دوّم: تهيه رپرتاژ؛ بخش سوّم: رپرتاژنويسان؛ 1)خبرنگار اعزامى؛ 2) نمايندگان محلى؛ نمونهاى از رپرتاژ؛ بخش چهارم: رپرتاژ تحقيقى: 1) مراحل تهيه رپرتاژ تحقيقى؛ 2) نگارش و تنظيم رپرتاژ تحقيقى؛ 3) انواع آنكت؛ فصل هشتم: انتخاب اخبار؛ بخش نخست: محدوديت اخبار؛ بخش دوّم: كنترل و ارزيابى اخبار؛ 1) طرز كنترل و تصحيح اخبار؛ 2) سنجش و ارزيابى اخبار؛ بخش سوّم: موانع و مشكلات انتشار اخبار؛ بخش چهارم: معيارها و ضابطههاى انتخاب اخبار: الف) معيارهاى عينى؛ ب) معيارهاى شخصى؛ پ) برخورد و تركيب معيارها و ضابطهها؛ فصل نهم: ارائه و انتشار اخبار: الف) صفحهآرائى در مطبوعات جديد؛ ب) علل اجتماعى تحول شكل روزنامهها؛ پ) وظايف بخش ماكتسازى روزنامه؛ بخش نخست: دوبارهخوانى برگهاى خبرى: الف) بررسى جنبههاى ظاهرى و ماهوى؛ ب) تصحيح برگهاى خبرى؛ بخش دوّم: حروفگذارى و اندازهگيرى برگهاى خبرى: الف) حروف چاپى؛ ب) تعيين حروف چاپى؛ پ) اندازهگيرى برگ خبر؛ نمونه برگ خبر براى حروفچينى؛ بخش سوّم: انتخاب و تهيه تيتر: الف) اندازهگيرى و تعيين حروف تيتر؛ ب) انتخاب شكل تيتر؛ نمونه حروفگذارى و اندازهگيرى و تعيين شكل تيتر؛ بخش چهارم: انتخاب و تهيه عكس: الف) انتخاب عكس؛ ب) كادرگذارى و اندازهگذارى عكس؛ پ) تهيه تيتر و شرح عكس؛ ت) ارسال عكس به گراورسازى؛ بخش پنجم: ماكت سازى و صفحهبندى: الف) تهيه ماكت روزنامه؛ 1) قطع صفحات و ستونبندى آنها؛ 2) جاى مطلب در صفحات روزنامه؛ 3) اهميت مطالب؛ 4) سبك ماكت سازى؛ 5) طرز تهيه ماكت؛ 6) اصول مهم ماكتسازى؛ ب) صفحهبندى روزنامه: 1) سير خبر از تحريريه تا صفحهبندى؛ 2) خبر در صفحهبندى؛ نمونهگيرى و بازبينى صفحه؛ بخش ششم: چاپ و توزيع روزنامه: الف) چاپ روزنامه؛ ب) توزيع و فروش روزنامه: 1) طرز توزيع؛ 2) حوزههاى توزيع؛ 3) وسايل توزيع؛ 4) روزنامههاى اختصاصى شهرستانها.
روزنامهنگارى: چهارده گفتار درباره روزنامهنگارى:
سال 1351، جزوهاى پلىكپىشده، در 133 صفحه با عنوان روزنامهنگارى: چهارده گفتار درباره روزنامهنگارى نوشته چارلز گريوز- معاون سردبير روزنامههاى ساندى اكسپرس، ديلى اسكاچ و نخستين فارغالتحصيل مدرسه روزنامهنگارى لندن- ترجمه عترت گودرزى (همسر دكتر صدرالدين الهى) از سوى دانشكده علومارتباطاتاجتماعى منتشر شد.
جزوه فاقد فهرست و مقدمه است. عناوين چهارده گفتار به ترتيب عبارت است از: روزنامهنگارى چيست؟؛ راه آغاز كار؛ سبكهاى چهارگانه روزنامهنگارى؛ خبر و مطلب خبرى؛ آنچه مردم دوست دارند بخوانند؛ مصاحبه؛ روزنامهنگاران و قانون؛ شايعهنگارى؛ دفترچه يادداشت؛ معاون سردبير؛ نقد و اظهارنظر؛ كارشناس و متخصص عكاسى مطبوعات، هنر شرح عكسنويسى؛ صفحهآرائى؛ آنچه بايد و آنچه نبايد.
فن روزنامهنگارى:
سال 1354 چاپ دوّم كتاب فن روزنامهنگارى و رشتههاى مربوط به آن به قلم على فريمن در 123 صفحه و در يكهزار نسخه منتشر شد. روى جلد كتاب، جمله «جلد اوّل» چاپ شده و نويسنده در پايان كتاب نيز نوشته است: «بقيه مطالب را موكول به جلد دوّم نموده و به تفصيل با عكسهاى جالب، ارزنده و افراد را در حين عمل و دستگاهها را هريك [جداگانه]چاپ و تقديم خواهد نمود». ولى شواهد حاكى است كه جلد دوّم كتاب مذكور احتمالاً هرگز منتشر نشده است.
سواى مقدمه، كتاب داراى چهار ميانتيتر به شرح ذيل است كه مطالب را از يكديگر تفكيك مىكند:
نويسندگى به مفهوم واقعى؛ كالايى به نام نشريه؛ بخش مالى؛ وقايعنگارى.
دوره سوّم: از پيروزى انقلاب اسلامى تا 1372
روزنامهنگارى خبرى: تهيه و تنظيم خبر براى روزنامه:
به دنبال پيروزى انقلاب اسلامى و اجراى انقلاب فرهنگى و انحلال دانشكده علومارتباطاتاجتماعى و رشتههاى آن و ايجاد رشته علوماجتماعى با گرايش ارتباطات در دانشكده علوماجتماعى مجتمع دانشگاهى ادبيات و علومانسانى، اوّلين جزوه درسى روزنامهنگارى با عنوان روزنامهنگارى خبرى: تهيه و تنظيم خبر براى روزنامه نوشته دكتر نعيم بديعى منتشر شد كه از آن سال تاكنون، هر سال بهصورت زيراكس تكثير مجدد شده و تكميل گرديده، بهطورى كه نسخه سال 1368 آن حاوى 72 صفحه است.
فهرست مطالب جزوه روزنامهنگارى خبرى... به شرح ذيل است:
مقدمه؛ بخش اوّل: مفاهيم اساسى در خبرنويسى؛ بخش دوّم: تهيه و تنظيم خبر براى روزنامه؛ شناخت خبر؛ فرايند خبر از رويداد تا خواننده؛ تعريف خبر؛ بخش سوّم: سبكهاى خبرنويسى؛ سبك هرم وارونه؛ سبك تاريخى؛ سبك تاريخى همراه با ليد؛ تفاوت خبر با تفسير و تشريح؛ بخش چهارم: تيتر خبر؛ بخش پنجم: ملاحظاتى درباره سبكهاى خبرنويسى و ديگر سبكها؛ بخش ششم: درستنويسى در روزنامهنگارى؛ بخش هفتم: تهيه و تنظيم خبرهاى گوناگون: 1) تنظيم اعلاميهها، اطلاعيهها و بيانيهها؛ 2) تهيه و تنظيم مصاحبه.
كاربرد، اصول و روشهاى مصاحبه در روزنامهنگارى:
جزوه كاربرد، اصول و روشهاى مصاحبه در روزنامهنگارى تأليف حسن سعيدى، از جزوههاى ديگر دانشكده علوماجتماعى مجتمع دانشگاهى ادبيات و علومانسانى است كه در 38 صفحه، احتمالاً در سال 1361 بهصورت فتواستنسيل منتشر شد. اين جزوه فاقد فهرست است، براساس ميانتيترها، محتواى آن عبارت است از: راههاى گردآورى اخبار؛ نگاهى به تاريخچه مصاحبه؛ تعريف مصاحبه؛ ويژگيهاى مصاحبهگر؛ كاربرد مصاحبه در روزنامهنگارى؛ انواع مصاحبه؛ تفاوت مصاحبه با خبر، تفسير و گزارش؛ اصول و روشهاى مصاحبه؛ تحقيق قبل از مصاحبه؛ طرح سؤالات؛ شكل سؤالات؛ جريان انجام مصاحبه؛ شروع مصاحبه؛ ارتباط غيركلامى در مصاحبه؛ مصاحبه تلفنى؛ تفاوتهاى مصاحبه در راديو و تلويزيون و مطبوعات نوشتارى؛ روشهاى جمعآورى اطلاعات در مصاحبه؛ اطلاعات بىنام و نشان.
روزنامهنگارى عملى، نگارش تيتر براى روزنامه:
سال 1362، جزوه روزنامهنگارى عملى، نگارش تيتر براى روزنامه از دكتر اصغر احمدبيگى در 15 صفحه بهعلاوه 15 صفحه بريده نشريههاى مختلف از سوى گروه ارتباطات اجتماعى، دانشكده علوماجتماعى مجتمع دانشگاهى ادبيات و علومانسانى منتشر شد. براساس ميانتيترهاى جزوه، محتواى آن را مىتوان به شرح ذيل فهرست كرد:
مقدمه؛ قواعد كلى نگارش تيتر؛ اصول نگارش تيتر در مطبوعات؛ انواع تيتر؛ عناصر و اجزاء تيتر؛ نمونه تيتركامل؛ نمونههايى از خبرهاى فاقد تيتر؛ نمونههايى از خبرهاى كوتاه فاقد تيتر.
گفتارى پيرامون مطبوعات، رسانههاى نوشتارى و تحليلى بر عملكرد آن
سال 1362، جزوه ديگرى با عنوان گفتارى پيرامون مطبوعات، رسانههاى نوشتارى، و تحليلى بر عملكرد آن در 56 صفحه، تأليف دكتر اصغر احمدبيگى از سوى بخش روزنامهنگارى مجتمع دانشگاهى ادبيات و علومانسانى (همان گروه ارتباطات اجتماعى)، بدون مقدمهاى خاص منتشر شد. براساس ميانتيترهاى متن، فهرست مطالب به شرح زير است:
مطبوعات؛ وظيفه و كاركرد مطبوعات؛ تعريف خبر؛ كاركرد مطبوعات؛ انواع مطبوعات نوشتارى؛ انواع مطبوعات نوشتارى از نظر محل و دامنه انتشار: الف) مطبوعات منطقهاى؛ ب) مطبوعات مملكتى؛ پ) مطبوعات بينالمللى؛ انواع مطبوعات نوشتارى از نظر محتوا و صفات خوانندگان: 1) مطبوعات عامهپسند: الف) شكل ظاهرى؛ ب) محتواى مطالب؛ 2) مطبوعات جدى و معتبر؛ 3) مطبوعات فكاهى و طنز؛ 4) مطبوعات تخصصى؛ انواع مطبوعات از نظر سازمان و مديريت سياسى و اقتصادى: 1) مطبوعات صنفى؛ 2) مطبوعات وابسته؛ ارگان 3) مطبوعات مستقل.
مقدمهاى بر روزنامهنگارى:
سال 1363، مؤسسه اطلاعات، جزوهاى را در 38 صفحه با عنوان مقدمهاى بر روزنامهنگارى چاپ نمود. جزوه فاقد نام مؤلف است و براساس اطلاعات موجود در آخرين صفحه، مشخص مىشود كه محتوا گردآورىشده از سه كتاب: روزنامهنگارى، تأليف دكتر كاظم معتمدنژاد و دكتر ابوالقاسم منصفى؛ آئين روزنامهنگارى تأليف و ترجمه فريدون پيرزاده؛ تاريخ مطبوعات ايران و جهان، تأليف جهانگير صلحجو فراهم آمده است.
براساس ميانتيترها، فهرست جزوه مذكور به شرح ذيل است:
مقدمه؛ اهميت آموزش؛ هيئت تحريريه روزنامه؛ آمادگى براى گرفتن خبر؛ پاسخ به خواست خواننده؛ نگارش؛ ليد خبر و اصول ششگانه خبرنويسى؛ شرح و تفصيل خبر؛ خبرنويسى به شيوه هرم وارونه؛ عنواننويسى؛ مصاحبه؛ مصاحبه براى بهدست آوردن حقايق خبرى؛ مصاحبه براى كسب اظهارنظر؛ نكتههايى درباره مصاحبه؛ گزارش؛ اصول گزارشنويسى؛ تأثير هنر و شخصيت و ذوق؛ گزارشنويس؛ واقعگرايى در گزارشنويسى؛ گزارش تحقيقى؛ مراحل تهيه گزارش تحقيقى؛ شيوه نگارش گزارش تحقيقى.
اصول گزارش مطبوعاتى و نمونهاى از چند گزارش برجسته
سال 1364، جزوه اصول گزارش مطبوعاتى و نمونهاى از چند گزارش برجسته تأليف محمّدمهدى فرقانى در 23 صفحه بهعلاوه 123 صفحه ضميمه حاوى 24 نمونه از گزارشهاى مطبوعاتى بهصورت چاپى از سوى مؤسسه روزنامه كيهان منتشر شد.
ميانتيترهاى جزوه مذكور كه درونمايه آن را نشان مىدهد، به شرح ذيل است:
گزارش در مطبوعات جهان سوّم؛ جهان سوّم و اخبار توسعه؛ سير گزارش در مطبوعات؛ تعريف گزارش و گزارشگر؛ نقش تصويرپردازى در گزارشهاى خبرى، اجتماعى؛ خصايص عمده گزارش و گزارشنويسى؛ نثر گزارش و پرداخت آن؛ استفاده از عنصر تخيل در گزارشنويسى؛ احتراز از بهكار بردن صفت در گزارش؛ ليدنويسى در گزارش ليدنويسى، ضد مقدمهنويسى؛ چند تكنيك گزارش؛ خصوصيات ديگر ليد و گزارش؛ تهيه عكس براى گزارش؛ تيترزنى در گزارش.
تكنيكهاى مصاحبه همراه با نمونههايى از چند مصاحبه برجسته
سال 1365، جزوه ديگرى از محمّدمهدى فرقانى با عنوان تكنيكهاى مصاحبه همراه با نمونههايى از چند مصاحبه برجسته حاوى 16 صفحه مطلب بهعلاوه 72 صفحه پيوست مشتمل بر سيزده نمونه مصاحبه است كه مصاحبهكننده يا مصاحبهشونده در اين جزوه ايرانى انتخاب شده و بر هر مصاحبه توضيح و نقدى نيز نوشته شده است.
داخل جلد جزوه توضيح داده شده كه در تدوين آن از تجربيات و نظريات شخصى مؤلف، مباحثى از كتاب روزنامهنگارى دكتر كاظم معتمدنژاد و دكتر ابوالقاسم منصفى و نيز ديدگاهها و اظهارات برخى ديگر از همكاران مطبوعاتى و دانشگاهى مؤلف؛ استفاده شده است.
جزوه فاقد فهرست مطالب است، ميانتيترها حاكى از مباحث ذيل است: وضعيت فعلى مصاحبه در رسانههاى گروهى ما؛ مصاحبه چيست، چرا مصاحبه مىكنيم؟؛ خصوصيات مصاحبهكننده و مصاحبهشونده؛ نقش اطلاعات شخصى مصاحبهگر؛ انواع مصاحبه؛ موارد استفاده از مصاحبههاى خبرى و تفسيرى؛ چگونگى انجام مصاحبه و خصوصيات آن؛ نگارش و تنظيم مصاحبه؛ برخى ويژگىها و تفاوتهاى مصاحبههاى مطبوعاتى، راديويى و تلويزيونى؛ استخراج خبر از مصاحبه؛ تيترزنى در مصاحبه؛ تهيه عكس مصاحبه.
شناخت خبر
سال 1365 به درخواست خبرگزارى جمهورى اسلامى، «گروه آموزش مكاتبهاى» به سرپرستى مهدى محسنيانراد تشكيل شد كه، دوّمين جزوه آموزشى اين گروه، با عنوان شناخت خبر بهصورت فتواستنسيل، در بهار 1366 با 50 صفحه مطلب منتشر شد.
در پيشگفتار جزوه توضيح داده شده كه نسخهاوّليه براساس متون آموزشى استادان روزنامهنگارى و همچنين تحقيقات و نظرات مهدى محسنيانراد، تهيه شده و نه تن از مسؤولان خبرگزارى و همچنين آقايان دكتر كاظم معتمدنژاد، دكتر حميد نطقى، دكتر نعيم بديعى و سعيد محمّدجعفرى بر آن اظهارنظرهايى را افزودهاند.
فهرست جزوه حاوى مطالب ذيل است: تعاريف سهگانه خبر؛ واقعيت و گزارش عينى؛ ارزشهاى خبرى با بعدهاى خبر؛ مدل ارزشهاى هفتگانه خبر؛ پيشينه ارزشهاى خبر در كتابهاى روزنامهنگارى فارسى؛ كدام ارزش خبر برتر است؛ عوامل درونسازمانى و برونسازمانى؛ عناصر خبر؛ جستوجوى ارزشهاى خبر در 24 نمونه.
سبكهاى نگارش خبر:
سال 1366، جزوه ديگرى با عنوان سبكهاى نگارش خبر تأليف نگارنده بهصورت فتواستنسيل در 50 صفحه منتشر شد كه داراى همان مقدمه عمومى و جزوه قبلى و پيشگفتارى تقريباً مشابه بود.
فهرست مطالب اين جزوه به شرح ذيل است:
تفاوت سبكهاى ادبى با روزنامهنگارى؛ نقش ذوق و استعداد روزنامهنگارى؛ انواع سبكهاى خبرنويسى؛ متن خبر.
روزنامهنگارى
سال 1368، چاپ سوّم كتاب روزنامهنگارى تأليف دكتر كاظم معتمدنژاد با افزودهاى مشتمل بر 85 صفحه تحت عنوان «بازنگرى در روزنامهنگارى معاصر» منتشر شد كه اين پيوست- 85 صفحه افزوده- بهعنوان بيستوسوّمين مأخذ آموزش روزنامهنگارى ثبت شد.
فهرست مطالب 85 صفحه مذكور عبارت است از: بازنگرى در روزنامهنگارى معاصر؛ بخش نخست: ريشهيابى تاريخى نگرشهاى جهانى روزنامهنگارى غربى: الف) از دوره باستان تا دوره معاصر؛ ب) از مونتسكيو تا ماكس وبر؛ بخش دوّم: بازشناسى روزنامهنگارى تقليدى غربى در شرق: الف) تأسيس اوّلين چاپخانهها و نخستين روزنامهها؛ ب) تعارضهاى تاريخى در غرب و شرق؛ پ) توهمها و سوءتفاهمهاى مربوط به روزنامهنگارى تقليدى؛ بخش سوّم: بررسى انتقادى روزنامهنگارى غربى در شرايط جديد سلطه و وابستگى: الف) نظام آزادى مطبوعات در غرب؛ ب) ديدگاههاى انتقادى جديد؛ بخش چهارم: معارضهجويى با روزنامهنگارى مسلط غربى؛ روزنامهنگارى اعتراضگر آمريكايى و روزنامهنگارى استقلال جوى جهان سوّم: 1) دگرگونيهاى روزنامهنگارى غربى؛ از سازشگرى تا اعتراضگرى: الف) روزنامهنگارى آزادىگرا: روزنامهنگارى مسلط غربى 1) روزنامهنگارى عينى؛ 2) روزنامهنگارى تشريحى؛ 3) روزنامهنگارى عمقى: 4)روزنامهنگارى تحقيقى؛ ب) روزنامهنگارى انتقادگرا؛ روزنامهنگارى متعهد و مدافعهگر: 1) روزنامهنگارى زيرزمينى يا اعتراضگر: 2) روزنامهنگارى متعهد؛ 3)روزنامهنگارى نوين؛ 2) جهان سوّم در جستوجوى روزنامهنگارى مستقل: الف) شيوههاى جديد روزنامهنگارى در جهان سوّم: 1) روزنامهنگارى براى توسعه؛ 2) روزنامهنگارى در خدمت پيشرفت؛ ب) ارزشها و معيارهاى خبرى جهان سوّم: 1) بازنگرى الگوهاى خبرى غربى؛ 2) ويژگيهاى اخبار توسعه؛ 3) ضوابط انتخاب و ارائه اخبار در كشورهاى جهان سوّم؛ پ) تعارضات، دشواريها و چشماندازهاى روزنامهنگارى جهان سوّم: 1) سوءاستفادههاى رژيمهاى ديكتاتورى از روزنامهنگارى براى توسعه؛ 2) واكنش منفى غرب عليه روزنامهنگارى در خدمت پيشرفت؛ 3) دشواريهاى عملى روزنامهنگارى استقلالجو؛ 4) چشمانداز آينده روزنامهنگارى جهان سوّم.
ويراستارى و مديريت اخبار:
سال 1369 جزوه زيراكس ويراستارى و مديريت اخبار تهيه و نگارش حسين قندى در 19 صفحه بهوسيله انتشارات دانشكده علوماجتماعى دانشگاه علامهطباطبايى براى استفاده دانشجويان منتشر شد.
مطالب جزوه مذكور شامل: سازمان وسايل ارتباط جمعى؛ سازمان تحريريه؛ ويراستار كيست؟؛ وظايف ويراستار؛ ويرايش خبر؛ تفاوت ويرايش خبر با كتاب؛ اندازهگيرى عكس؛ عكس در مطبوعات؛ شرح عكسنويسى؛ صفحهآرايى.
فن روزنامهنگارى
سال 1369، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، از مجموعه «چه مىدانم؟» كتاب فن روزنامهنگارى تأليف فيليپ گايار ترجمه فضلاللّه جلوه را در 151 صفحه منتشر كرد. كتاب، فاقد مقدمه است و فهرست مطالب كتاب به شرح ذيل است:
بخش اوّل: روزنامهنگارى معاصر: فصل اوّل: نقش مطبوعات؛ فصل دوّم: روزنامهنگار در سازمان مطبوعاتى؛ فصل سوّم: از رويداد تا خبر: بخش دوّم: جستوجوى خبر: فصل اوّل: انتقال اخبار؛ فصل دوّم: خبرگزاريهاى مطبوعاتى؛ فصل سوّم: رپرتاژ؛ فصل چهارم: رپرتاژهاى مختلف؛ بخش سوّم: تنظيم اخبار: فصل اوّل: نگارش ژورناليستى؛ فصل دوّم: فنون و مراحل چاپ؛ فصل سوّم: هيأت تحريريه؛ نتيجه: آينده.
مقالهنويسى در مطبوعات
سال 1370، جزوه مقالهنويسى در مطبوعات در 11 صفحه تأليف آقاى حسين قندى از طرف گروه ارتباطات اجتماعى دانشكده علوماجتماعى دانشگاه علامه طباطبايى منتشر شد.
ميانتيترهاى جزوه، مذكور مشتمل است بر: مقاله ژورناليستى چيست؟؛ سرمقاله؛ يادداشت؛ تفسير و اظهارنظر؛ تحليل و آناليز؛ موضوعيابى؛ سنجش موضوع مقاله؛ تكنيك مقالهنويسى.
روزنامهنگارى در عصر الكترونيك:
سال 1371، مؤسسه انتشارات آينه كتاب روزنامهنگارى در عصر الكترونيك تأليف، دكتر مارتين گيبسن، ترجمه سيدمحسن تقوى را در 339 صفحه منتشر كرد. نسخه اصلى كتاب مربوط به سال 1989 است. كتاب، فاقد مقدمه مؤلف است.
حجم زيادى از كتاب به ارائه نمونههاى خارجى اختصاص دارد. فهرست مطالب آن به شرح ذيل است:
مقدمه مترجم؛ فصل اوّل: به تحريريه الكترونيك خوش آمديد؛ فصل دوّم: ويراستار به هنگام كار؛ فصل سوّم: علايم ويرايش؛ فصل چهارم: شروع خوب: ليد؛ فصل پنجم: پيرايش متن؛ فصل ششم: آخرين مدافعان؛ فصل هفتم: نگارش تيتر؛ فصل هشتم: اخبار خبرگزاريها؛ فصل نهم: صفحهبندى؛ فصل دهم: عكس و شرح عكس.
روشهاى مصاحبه خبرى
آخرين كتاب مورد بررسى، كتاب روشهاى مصاحبه خبرى است كه در 193 صفحه تأليف دكتر مهدى محسنيانراد از طرف مركز مطالعات و تحقيقات رسانهها در 3000 نسخه به سال 1371 منتشر شد.
كتاب داراى مقدمهاى از ناشر و مقدمهاى از مؤلف است.
فهرست مطالب كتاب به شرح ذيل است:
مقدمه؛ بخش اوّل: نگاهى به پيشينه مصاحبه در ايران و شناخت مصاحبه: فصل اوّل: تاريخچه مصاحبه خبرى؛ فصل دوّم: تعريف مصاحبه؛ بخش دوّم: توانايىها و امكانات مصاحبهكننده: فصل اوّل: نقش تواناييهاى شخصيتى مصاحبهكنندگان در مصاحبه؛ فصل دوّم: امكانات حرفهاى و آگاهى به تكنيكهاى مصاحبه: 1) شناخت قبلى مصاحبهشونده؛ 2) تسلط مصاحبهكننده به موضوع و سوابق آن؛ 3) پيشنهاد براى تدوين آرشيو شخصى؛ بخش سوّم: انواع مصاحبه خبرى: فصل اوّل: پيشنهادى براى دستهبندى انواع مصاحبه؛ بخش چهارم: آمادهسازى مصاحبه: فصل اوّل: مقدمات مصاحبه و مشكلات آن: 1) طرح سؤالات قبل از مصاحبه؛ 2) مشكل ارائه سؤال به مصاحبه شونده قبل از مصاحبه؛ 3) انتظار براى شروع مصاحبه؛ 4) نحوه مقابله با خوددارى مصاحبه شونده از پاسخگويى؛ فصل دوّم: نقش روابط عمومىها در انجام مصاحبه خبرى؛ بخش پنجم: جريان انجام مصاحبه: فصل اوّل: مقابله با پارازيت در ارتباط: الف) پارازيتهايى كه منبع آن بيشتر مربوط به مصاحبهشونده است؛ ب) پارازيتهايى كه منبع اصلى آن مصاحبهكننده است؛ بخش ششم: مصاحبههاى گروهى: فصل اوّل: مصاحبههاى عمومى؛ بخش هفتم: ثبت و تدوين مصاحبه: فصل اوّل: استفاده از وسايل كار براى ثبت مصاحبه؛ فصل دوّم: تندنويسى و خلاصه و چكيدهنويسى؛ فصل سوّم: نگارش مصاحبه؛ بخش هشتم: مصاحبه نمايندگان خبرى در خارج از كشور: فصل اوّل: مصاحبه خبرنگاران مقيم خارج از كشور؛ بخش نهم: مصاحبه در منابع آموزشى غربى: فصل اوّل: نگاهى به مبحث مصاحبه خبرى در كتابهاى روزنامهنگارى غرب: 1) مصاحبه بهعنوان يك هدف يا وسيلهاى براى يك هدف؛ 2) در دست داشتن ابتكار عمل در مصاحبه؛ 3) نقشهاى حرفهاى؛ تخصصى مشاركتكنندگان در مصاحبه؛ 4) پايگاه اجتماعى و اعتبار مشاركتكنندگان درمصاحبه؛ 5) نمايندگى در انتخاب مصاحبهشوندگان؛ 6) حمايت از موقعيت مصاحبهكننده؛ 7) رازدارى و تبليغاتى بودن مصاحبه؛ 8) صحت اسناد در مصاحبه؛ 9) شهرت اثر اجتماعى مصاحبه؛ 10) ظرفيت دوام روابط ميان مصاحبهشونده و مصاحبهكننده؛ 11) اجبار در زمان اجراى مصاحبه و زمان و فضاى انتشار مصاحبه؛ 12) مكان مصاحبه.
جدول 1: سال انتشار و سطح زير چاپ (به سطر) منابع آموزش روزنامهنگارى
رديف عنوان سال انتشار درصد سطح زير چاپ
(به سطر)
1 روزنامهنگارى و تاريخ آن در جهان × 228931333
2 اصول اخلاقى روزنامهنگاران × 75311335
3 روزنامهنگارى × 156421337
4 اصول روزنامهنگارى × 33074/31338
5 آئين روزنامهنگارى × 6282/58/21341
6 اصول روزنامهنگارى در جهان × 2971/63/91343
7 مطبوعات و وسايل خبرى 26583/51346
8 مصاحبه و رپرتاژ 1455/91/91348
9 زبان مطبوعات × 37314/91349
10 گفتارى درباره روزنامهنگارى تخصصى 1817/22/41349
11 روزنامهنگارى × 953712/41350
12 روزنامهنگارى: 14 گفتار درباره روزنامهنگارى 28393/71351
13 فن روزنامهنگارى و رشتههاى مربوط به آن × 29903/91354
14 روزنامهنگارى خبرى 1406/51/81360
15 كاربرد، اصول و روشهاى مصاحبه در روزنامهنگارى 725/50/91361
16 روزنامهنگارى عملى، نگارش تيتر براى روزنامه 75011362
17 گفتارى پيرامون مطبوعات 10111/31362
18 مقدمهاى بر روزنامهنگارى 731/511363
19 اصول گزارش مطبوعاتى 41225/41364
20 تكنيكهاى مصاحبه 70139/11365
21 شناخت خبر 10711/41366
22 سبكهاى نگارش خبر 1197/81/51366
23 روزنامهنگارى (فصل آخر: بازنگرى) × 1783/52/31368
24 ويراستارى و مديريت اخبار 4200/51369
25 فن روزنامهنگارى × 3461/84/51369
26 مقالهنويسى در مطبوعات 2010/31370
27 روزنامهنگارى در عصر الكترونيك × 71099/21371
28 روشهاى مصاحبه خبرى × 3727/24/81371
× منابعى كه با ستاره مشخص شده، كتاب و بقيه جزوه درسى، پلىكپى، فتواستنسيل و زيراكس است.
|
